Rdzeniowy zanik mięśni – od badań podstawowych do terapii celowanej i diagnostyki populacyjnej

Monika Gos¹

¹ Zakład Genetyki Medycznej, Instytut Matki i Dziecka, ul. Kasprzaka 17a, Warszawa, Polska

Rdzeniowy zanik mięśni (SMA) to jedna z częściej występujących, genetycznie uwarunkowanych chorób rzadkich. Jest to choroba neurodegeneracyjna, w przebiegu której obserwuje się utratę neuronów ruchowych i związany z tym zanik mięśni. Choroba ma różną ekspresję kliniczną, a klasyfikacja pacjentów odbywa się w oparciu o wiek wystąpienia objawów i nabyte w trakcie rozwoju ruchowe kamienie milowe. W najcięższych postaciach choroby, obserwowano wysoką śmiertelność wskutek niewydolności oddechowej.

Przyczyną SMA jest obecność patogennych wariantów w obu kopiach genu SMN1 – w większości przypadków (95-97%) stwierdza się obecność homozygotycznej delecji eksonu 7 tego genu. Swoistym modyfikatorem przebiegu choroby jest gen SMN2 – paralog genu SMN1, różniący się od niego kilkunastoma nukleotydami. Z obu genów powstaje transkrypt dla białka SMN, jednak w przypadku SMN2 jest go ponad 5 razy mniej. Przy braku prawidłowego genu SMN1, ilość ta jest niewystarczająca, aby podtrzymać prawidłowe funkcjonowanie neuronów ruchowych.

Ze względu na wysoką śmiertelność pacjentów z SMA prowadzone były badania podstawowe dotyczące genetycznego podłoża choroby i możliwości wykorzystania tej wiedzy do opracowania terapii celowanych. Efektem tych badań są dostępne leki wykorzystujące możliwość wprowadzenia prawidłowej kopii genu SMN1 w wektorze wirusowym (onasemnogen abeparwowek) lub możliwość modyfikowania poziomu transkryptu powstającego z obecnego w komórkach genu SMN2 (nusinersen, rysdyplam). W badaniach klinicznych wykazano, że opracowane leki wykazywały wysoką skuteczność terapeutyczną, zwłaszcza gdy były stosowane wcześniej, najlepiej w okresie przed wystąpieniem pierwszych objawów choroby. Spowodowało to potrzebę wprowadzenia badań, najlepiej o charakterze przesiewowym, które umożliwiałyby szybką identyfikację pacjentów, którzy odnieśliby korzyść z wczesnego wdrożenia leczenia.

Rdzeniowy zanik mięśni był jedną z pierwszych chorób, dla których wynik badania genetycznego stał się podstawą do potwierdzenia rozpoznania klinicznego. W Polsce badanie diagnostyczne w tym kierunku dostępne jest od ponad 25 lat. Od 2019 roku jest możliwość leczenia pacjenta z wykorzystaniem leków celowanych, a w 2021 roku uruchomiono program badań przesiewowych noworodków w kierunku SMA. Do chwili obecnej w ramach tego programu zidentyfikowano 156 pacjentów – u większości (ok. 95%) zostało włączone odpowiednie leczenie. Pacjenci, którzy nie przyjmują jeszcze dedykowanych leków, poddawani są aktywnej obserwacji, zaś ewentualne leczenie zostanie włączone po wystąpieniu pierwszych objawów klinicznych. Dzięki wdrożonym rozwiązaniom systemowym SMA stało się modelowym przykładem choroby rzadkiej, dla której odpowiednia diagnostyka i leczenie zapobiegają występowaniu trwałej niepełnosprawności lub śmierci .

---

Diagnosta laboratoryjny, specjalista laboratoryjnej genetyki medycznej, specjalista medycznej genetyki molekularnej, certyfikowana przez European Board of Medical Geneticists; Zastępca Kierownika Zakładu Genetyki Medycznej ds. Genetyki Molekularnej; osoba koordynująca przesiew noworodkowy z kierunku rdzeniowego zaniku mięśni realizowany przez Zakład Badań Przesiewowych i Diagnostyki Metabolicznej IMiD, członek Zarządu Polskiego Towarzystwa Genetyki Człowieka, członek Rady Naukowej Fundacji SMA i SMA NBS Alliance.

Zainteresowania naukowe: choroby rzadkie, w tym zespoły wad wrodzonych z cechami dysmorfii, w tym choroby z grupy RASopatii, choroby nerwowo-mięśniowe i zespół dziecka wiotkiego oraz choroby spowodowane zaburzeniami rodzicielskiego piętna genomowego.